✍دکتر سارا سیمرغ۱،۲
۱آکادمی علومی سلولی کاربردی ایران
۲دانشگاه علوم پزشکی ایران
در پروسه معمول توسعه یک فراورده دارویی نوین، بر اساس الزامات و مقررات سازمانهای تنظیمگر و نظارتی بر فراوردههای دارویی (رگولاتوریها)، پس از انجام آزمونهای برونتنی (in vitro) و اثبات مؤثر بودن فراورده مورد نظر بر عارضه هدف، ضروری است که فراورده بر روی حیوانات مدل مناسب و بصورت درونتنی (in vivo) آزمون شود تا از یک طرف سمیت/ایمن بودن و از طرف دیگر اثربخشی آن مورد ارزیابی قرار گیرد. این الزام سالها مورد انتقاد سازمانهای حمایت از حقوق حیوانات و همچنین محققین و داروسازان بوده است؛ چرا که در بسیاری از موارد امکان تولید مدل کاملا مشابه با بیماری انسانی وجود ندارد و علاوه بر آن در برخی موارد علیرغم اینکه در مطالعات حیوانی با حجم نمونه زیاد، ایمن بودن و اثربخشی دارو بر روی بیماری هدف نشان داده شده بود، اما در مرحله بالینی و بر روی انسان نتایج کاملا متفاوتی بدست آمده بود یا حداقل اثربخشی قابلملاحظهای اثبات نشده بود. بنابراین در این پروسه بدون کسب فایدهی ملموسی، تعداد زیادی حیوان آزمایشگاهی تلف، و زمان و هزینههای گزافی هدر میشده است.
شاید بتوان گفت که گام اول در اصلاح این روند را آژانس دارویی اروپا (EMA) برداشت. این نهاد در مهر ۱۴۰۰ اعلام نمود که براساس تصمیمات کارگروه نوآوری (Innovation Task-Force) و در راستای فرمان پارلمان و شورای اروپا (مبنی بر حفاظت از حیوانات آزمایشگاهی مورد استفاده در تحقیقات علمی)، از مؤسسات تحقیقاتی و کمپانیهای دارویی برای جایگزینی و کاهش استفاده از حیوانات جهت توسعه و آزمایش داروهای نوین حمایت ویژهای خواهد نمود. بر این اساس، بجای مدلهای حیوانی، روشهای جایگزین یا روشهای رویکرد جدید (New Approach Methodologies [NAM])، مانند مدلسازی درونرایانهای (in silico)، تستهای ارتقایافته بر روی ردههای سلولی انسانی و حیوانی، آزمایش بر روی ارگانوئیدها (Organoid) و یا اندام تراشه (Organ-on-chip)، توصیه گردیدند. با اینکه برخی محققین معتقدند که که فناوریهای غیرحیوانی هنوز در مراحل ابتدایی خود هستند و شاید به زمان بیشتری برای جایگزینشدن به جای مدلهای حیوانی احتیاج داشته باشند، لیکن کارگروه نوآوری EMA همچنان از این ایده حمایت میکند که با استفاده از NAMها فرصتهایی برای توسعه ابزارهای علمی بهتر و پیشبینیکنندهتر برای محافظت از سلامت انسان، حیوان و محیط زیست فراهم میگردد. در پیآیند تصمیم اتحادیه اروپا، سازمان غذا و داروی ایالات متحده (FDA) نیز با امضای رئیسجمهور این کشور، از دی ۱۴۰۱ مجاز به برداشتن اجبار آزمایشات حیوانی پیش از انجام کارآزمایی دارویی گردید. بر این مبنا و مشابه با تصمیم EMA، قانون به FDA اجازه میدهد مجوز کارآزمایی بالینی برای یک دارو یا فراورده بیولوژیک را پس از آزمایشهای حیوانی یا غیرحیوانی صادر کند. به بیان دیگر، مدلسازیهای رایانهای، تراشههای آزمایشگاهی و دیگر روشهای غیرحیوانی نیز میتوانند شواهد کافی را برای ورود یک فراورده دارویی جدید به کارآزمایی بالینی فراهم کنند به شرطی که به اندازه مکفی مستدل باشند و کارشناسان رگولاتوری را مجاب نمایند. البته باید توجه داشت که طبق قانون جدید، آزمایش بر روی حیوانات ممنوع نیست و همچنان به عنوان یک گزینه معتبر مجاز است. از این گذشته، برخی محققین و کارشناسان FDA همچنان تستهای ایمن بودن/سمیت دارو بر روی حیوانات را ارجح میدانند، چراکه عوارض توکسیکولوژیک یک فراورده میبایست به صورت منسجم و در آن واحد برروی همه اعضای حیاتی یک موجود (در شرایطی که همه اعضای حیاتی در ارتباط با یکدیگر فعالیت میکنند) مشخص گردند، در حالیکه در روشهای غیرحیوانی بطور معمول چنین شرایطی برقرار نیست.
در مجموع، به نظر میرسد این گامها نشانههایی از یک دگرگونی قابلاعتنا در نهادهای نظارتی دارویی باشند، بطوریکه شاید بتوان دوران آزمایش برروی حیوانات در تحقیقات زیست پزشکی و توسعه دارو را رو به افول تصور کرد. اما باید به خاطر داشت که این یک تغییر آهسته و زمانبر است و در این میان ضروری است آموزش، استانداردسازی و اعتبارسنجی در خصوص آزمونهای غیرحیوانی صورت گیرد تا از این طریق بهتدریج زمینه پذیرش آنها توسط دانشمندان و نهادهای نظارتی فراهم گردد.
لینکهای مرتبط با این مطلب:
https://www.science.org/content/article/fda-no-longer-needs-require-animal-tests-human-drug-trials
https://www.clinicallab.com/fda-animal-testing-no-longer-mandatory-before-human-trials-27028