دکتر سید مصطفی منزوی۱،۲
۱آکادمی علومی سلولی کاربردی ایران
۲دانشگاه علوم پزشکی تهران
علوم سلولی کاربردی، شاخهای بینرشتهای و نوین از حوزه علوم پایه پزشکی است که به سبب گسترش روزافزون نیاز به تولید محصولات پیشرفته درمانی جهت مبتلایان به بیماریهای صعبالعلاج تأسیس شده است. این رشته که از سال ۱۳۹۱ به این طرف در مقطع دکترای تخصصی (PhD) وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی ایجاد شده است بر فناوریها و روشهای جداسازی، پردازش، تکثیر، دستورزی و تولید محصولات سلولی متمرکز است. مأموریت آن، نزدیک نمودن مرزهای تحقیقات و بالین در حوزه فناوریهای آزمایشگاهی و پزشکی بوسیله تولید محصولات پیشرفته مبتنی بر سلول و ژن با هدف درمان بیماریهای مختلف است. به عبارت دیگر، هدف تربیت متخصصینی جامعالاطراف است که توانایی کسب جایگاه مسئولیت فنی آزمایشگاههای فراوری و آمادهسازی محصولات مبتنی بر سلول را داشته باشند.
مباحث درسی دانشجویان این رشته شامل بیولوژی سلولی و ملکولی پیشرفته، اصول سلول درمانی و سلولهای بنیادی، ایمونولوژی پایه، ایمونولوژی پیوند، مبانی فارماکولوژی و نانوفناوری، مبانی سیگنالینگ و ارتباطات ملکولی، بانکهای زیستی و سلولی، اصول جداسازی و کشت سلول، بیوانفورماتیک، مهندسی ژنتیک، اصول کار با حیوانات آزمایشگاهی، و اصول تولید، مشخصهیابی و استانداردسازی فراوردههای درمانی و سلولی است. در حقیقت، در یک رویکرد بینرشتهای، دانشجویان این رشته مباحث ضروری از رشتههای بیولوژی سلولی و ملکولی، ایمونولوژی، ژنتیک، هماتولوژی، داروسازی و دامپزشکی را فرا میگیرند. به بیان دیگر، دانشآموختگان این رشته آنچه را که میبایست بعنوان متخصص تولید و آمادهسازی فراوردههای سلولی بدانند، از رشتههای تخصصی مختلف در طی دوران تحصیل کسب کردهاند تا هم در مدیریت آزمایشگاههای تخصصی مربوطه و هم در مراحل تحقیق و توسعه یک فراورده نوین به کار بندند. توانمندیهایی که از دانشآموختگان این رشته مورد انتظار است عبارتند از: (۱) جداسازیسلول ها از منابع بیولوژیکی مختلف (۲) کشت، تکثیر و دستورزی سلولها، (۳) مشخصه یابی و کنترل کیفیت انواع فراورده های سلولی، (۴) رعایت استانداردهای پژوهش در مراحل تحقیق و توسعه و عبور فراورده از مرحله پیشبالینی و رساندن آن به سطح پروتوتایپ آماده کارآزمایی، (۵) تسلط بر اصول GMP و GLP در تولید سلول و فراوردههای سلولی در اتاقهای تمیز جهت ارائه به متخصصین بالینی، (۶) ارائه مشاوره به کادر درمانی در مورد استفاده از انواع سلولها در بیماری های مختلف (در خصوصSafety، Toxicity، Dose finding، Dose adjustment، ویژگی و پتانسیل های درمانی هر فراورده سلولی)، و (۷) مشارکت در مراحل آمادهسازی فراورده سلولی پیش از تجویز و بکارگیری.در نگاه کلان، دانشآموختگان این رشته میتوانند در زمینه تولید سلول و فراورده های سلولی، بعنوان عضوی از تیم سلامت، یا در مراکز تحقیقاتی، آزمایشگاههای آمادهسازی فراوردههای سلولی دانشگاههای علوم پزشکی و مراکز درمانی و بیمارستانی، شرکتهای دانشبنیان و بانکهای سلولی به عنوان مشاور، محقق، هیأت علمی، مدیر تولید و مسئول فنی فعالیت نمایند. به معنای دیگر وظایف حرفهای این افراد را در سه حیطه آموزش، پژوهش و فناوری، و خدمات بالینی در چارچوب موضوعات ذیل میتوان تعریف نمود: (۱) طراحی و تدوین برنامه های آموزشی در زمینه فراوری سلول و تولید محصولات سلولی، (۲) مشارکت و همکاری در برنامههای آموزشی دانشجویان مقاطع و رشته های مرتبط، (۳) طراحی و اجرای پروژههای مرتبط با تهیه و تکثیر سلولها و کاربرد آنها در سلولدرمانی، (۴) مشارکت در پروژه های دانشگاهی، بیندانشگاهی و ملی جهت ایجاد و بهینهسازی روشها و فراوردههای مبتنی بر سلول استاندارد جهت درمان بیماریها، (۵) مسئولیت فنی آزمایشگاههای فراوری و آمادهسازی محصولات سلولی (تولید سلولها و فراوردههای سلولی استاندارد جهت کاربرد در خدمات تخصصی سلولدرمانی)، (۶) ارائه مشاوره و خدمات تخصصی به بانکهای سلولی، (۷) مشارکت در تهیه پروتکلهای استاندارد مرتبط با سلولدرمانی و همکاری با تیم بالینی، (۸) مسئولیت فنی شرکتهای فعال در حوزه تولید محصولات مبتنی بر سلواز زمان تأسیس این رشته تاکنون، بیش از ۷۰ نفر از ۱۱ دانشگاه علوم پزشکی سطح کشور فارغالتحصیل شده و هماکنون حدود ۱۳۰ دانشجو مشغول به تحصیل آن هستند. در حال حاضر نیز، بیش از ۲۵ نفر از دانشآموختگان این رشته به عنوان عضو هیأت علمی دانشگاههای کشور مشغول به فعالیت میباشند. امید است با نگرشی ویژه از سوی مسئولان محترم وزارت بهداشت، زمینه ارائه خدمات درمانی سلولی و انجام وظیفه و تعهدات دانشآموختگان رشته علوم سلولی کاربردی به دانشگاه، صنعت و مردم فراهم گردد.